پاسخ: پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «کامل‌ترین مؤمنان از نظر ایمان، نیکو اخلاق‌ترین آنان هستند». به روایت ترمذی و احمد.

پاسخ: ۱. زیرا سبب کسب محبت الله است.
در حدیث آمده است که: محبوب‌ترین بندگان الله نزد الله تعالی چه کسانی هستند؟ فرمود: «نیکو اخلاق‌ترین آنان». به روایت حاکم و طبرانی.
۲- و سبب به دست آوردن محبت بندگان است.
۳. و این سنگین‌ترین چیز در ترازوی اعمال است.
- در حدیث آمده است: «سنگین‌ترین چیز در میزانِ روز قیامت، اخلاق نیکو است». به روایت ابوداود و ترمذی.
۴. اجر و پاداش با اخلاق نیک چند برابر می‌شود.
- در حدیث آمده است: «مؤمن با اخلاق نیک خودش درجات کسی را به دست می‌آورد که شب را [به نماز و عبادت] می‌ایستد و روز را روزه می‌شود». به روایت احمد.
۵. و نشانهٔ کمال ایمان است.
- در حدیث آمده است: «کامل‌ترین مؤمنان از نظر ایمان، نیکو اخلاق‌ترین آنان هستند». به روایت ابوداود و ترمذی.

پاسخ: از قرآن کریم. الله تعالی می‌فرماید: (به راستی که این قرآن به استوارترین راه هدایت مى‌کند). [اسراء: ۹].
و از سنت نبوی: رسول الله ﷺ می‌فرماید: «برای به کمال رساندن اخلاق نیکو و گرامی مبعوث شده‌ام». به روایت احمد.

پاسخ: احسان: یعنی مراقب دانستن الله به شکل مداوم و بذل خیر و نیکی در حق مخلوقات.
پیامبر ﷺ می‌فرماید: «همانا الله احسان را بر هر چیزی مقرر نموده است». به روایت مسلم
از جلوه‌های احسان:
- احسان در عبادت الله تعالی، با اخلاص ورزیدن در عبادت او.
- احسان به پدر و مادر، با گفتار و کردار.
- احسان به خویشان و نزدیکان.
- احسان به همسایه.
- احسان به یتیمان و بینوایان.
- احسان در حق کسی که نسبت به تو بدی روا داشته است.
- احسان در بحث و جدل.
- احسان در سخن گفتن.
- احسان و نیکوکاری در حق حیوانات.

پاسخ: ضد و برعکس احسان، بدی کردن است.
* از جملهٔ آن: ترک اخلاص در عبادت الله تعالی است.
* و بدرفتاری با پدر و مادر.
* و قطع پیوند خویشاوندی.
* و بدی در حق همسایه.
* و ترک نیکوکاری در حق فقرا و بینوایان و دیگر انواع بدی در گفتار و کردار.

۱- امانت‌داری در محافظت از حقوق الله تعالی.
جلوه‌های آن: امانت در ادای عبادات، از نماز و زکات و روزه و حج و دیگر اموری که الله بر ما فرض کرده است.
۲- امانت در حفظ حقوق بندگان:
● از جمله حفظ ناموس مردم.
● و اموال آنان.
● و جان آنان.
● و رازهای آنان و هر چیزی که مردم ما را دربارهٔ آن امین شمرده‌اند.
الله تعالی هنگام ذکر صفات رستگاران می‌فرماید: (و [در زمرۀ مؤمنانند] کسانی‌ که امانت‌ها و عهد خود را رعایت می‌کنند). [مؤمنون: ۸].

پاسخ: خیانت، یعنی ضایع ساختن حقوق الله تعالی و حقوق مردم.
الله تعالی می‌فرماید: (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، [با سرپیچی از اوامر و نَواهی،] به الله و پیامبر خیانت نکنید و [همچنین] در امانت‌هایتان خیانت نکنید، در حالی ‌که می‌دانید [این کار، گناه است]). [انفال: ۲۷].
پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «نشانهٔ منافق سه چیز است» و از جملهٔ آنها این را فرمودند که: «و هرگاه او را امین بدانند خیانت کند». متفق علیه.

پاسخ: یعنی خبر دادن بر اساس واقعیت، یا بیان هر چیز به همان صورت که هست.
از جلوه‌های آن:
- راستگویی در سخن گفتن با مردم.
- راستی در وعده.
- راستی در هر گفتار و کردار.
پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «راستی به سوی نیکوکاری هدایت می‌کند و نیکوکاری به سوی بهشت، و شخص [همواره] راست می‌گوید تا آنکه [نزد الله به عنوان] صدیق [شناخته] می‌شود». متفق علیه.

پاسخ: دروغ، که خلاف حقیقت است. از نمودهای آن دروغ گفتن به مردم و خلف وعده و شهادت دروغین است.
پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «و همانا دروغ به سوی فجور هدایت می‌کند و فجور به سوی آتش دوزخ، و شخص [همواره] دروغ می‌گوید تا آنکه نزد الله [به عنوان] دروغگو نوشته می‌شود». متفق علیه.
و پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «نشانهٔ منافق سه چیز است» و از جمله آن، این نشانه را ذکر کرد که: «چون سخن گوید، دروغ گوید و چون وعده کند، خلاف وعده نماید». متفق علیه.

پاسخ: - صبر بر طاعت الله تعالی.
- صبر در برابر گناه.
- صبر بر تقدیرهای دردناک و به جا آوردن حمد پروردگار در هر حال (در حال خوشی و ناخوشی).
الله تعالی می‌فرماید: (و الله صابران را دوست دارد). [آل عمران: ۱۴۶].
و پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «شگفت است کار مؤمن، که امر او همه‌اش خیر است و این برای هیچکس نیست جز برای مؤمن؛ اگر خوشی به او رسد شکر گوید و این برای او خیر می‌شود، و اگر زیانی به او رسید صبر می‌کند و برای او خیر می‌شود». به روایت مسلم.

پاسخ: متضاد صبر، بی‌صبری بر طاعت، و بی‌صبری در برابر گناه، و بی‌صبری و ابراز ناخشنودی در برابر تقدیر با گفتار و کردار است.
از جلوه‌های آن:
- آرزو کردن مرگ.
پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «هیچ یک از شما به سبب آسیبی که به او رسیده آرزوی مرگ نکند، و اگر چاره‌ای جز آن نداشت بگوید: اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مَا كَانَتِ الْحَيَاةُ خَيْرًا لِي، وَتَوَفَّنِي إِذَا كَانَتِ الْوَفَاةُ خَيْرًا لِي» (یعنی: بارالها مرا زنده نگه دار اگر زندگی برایم بهتر باشد و مرا بمیران اگر مرگ برایم بهتر باشد). متفق علیه.
- زدن بر صورت.
- پاره کردن لباس.
- پریشان کردن مو.
- نفرین کردن و درخواست و دعای مرگ خویش.
پیامبر علیه الصلاة والسلام می‌فرماید: «از ما نیست کسی که بر صورت خود بزند و گریبان بدرد و مانند دوران جاهليت آه و واويلا سر دهد [و سخن جاهلی بر زبان بياورد]». به روایت بخاری.
پیامبر ما صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «همانا بزرگی پاداش همراه با بزرگی بلاست، و الله اگر قومی را دوست بدارد آنان را مورد ابتلا قرار می‌دهد، پس هرکه خشنود شد [خشنودی] برای اوست، و هرکه ناخشنود شد، ناخشنودی از آن اوست». به روایت ترمذی و ابن ماجه.

پاسخ: یعنی همکاری بین مردم در راه حق و خیر.
جلوه‌های تعاون:
- همکاری در بازگرداندن حقوق.
- تعاون در بازگرداندن حق مظلومان.
- همکاری در راه رفع نیاز مردم و بینوایان.
- همکاری در راه خیر.
- عدم همکاری بر گناه و آزار و تَعَدّی.
الله تعالی می‌فرماید: (و در نیكوكارى و پرهیزگاری به یكدیگر یاری رسانید و در گناه و تجاوز دستیار هم نشوید و از الله پروا كنید [چرا كه] بی‌تردید، الله سخت‌كیفر است). [مائده: ۲].
پیامبر ما صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «مؤمن برای مؤمن [دیگر] همانند یک ساختمان است که [اجزای آن] باعث محکم شدن همدیگر می‌شوند». متفق علیه.
و پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «مسلمان برادر مسلمان است، به او ستم نمی‌کند و او را تسلیم [دشمن] نمی‌کند، و کسی که در [راه رفع] نیاز برادرش باشد، الله نیز نیاز او را رفع می‌کند و کسی که سختی‌ای را از برادرش رفع کند، الله یک سختی از سختی‌های روز قیامت را از او رفع خواهد کرد، و کسی که مسلمانی را بپوشاند، الله او را در روز قیامت خواهد پوشاند». متفق علیه.

پاسخ: ۱- حیا از الله: به این صورت که مرتکب معصیت او نشوی.
۲- حیا از مردم: از نمودهای آن ترک سخن زشت و ناسزا و کشف عورت است.
رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «ایمان هفتاد و چند - یا شصت و چند - شعبه است؛ بهترینش گفتن لا اله الا الله، و پایین‌ترینش برداشتن اسباب آزار از مسیر است و حیا شعبه‌ای از ایمان است». به روایت مسلم

پاسخ: رحمت و مهرورزی در حق سالمندان و احترام آنان.
- مهربانی و شفقت در حق خردسالان و کودکان. در حدیث آمده است که: «از ما نیست کسی که احترام بزرگ ما را نگه ندارد و در حق کوچک ما رحمت نیاورد». به روایت احمد.
- رحمت و مهربانی در حق فقیر و بینوا و نیازمند.
- رحمت و مهربانی در حق حیوان، به این صورت که به او غذا دهی و آزارش نرسانی.
پیامبر ما علیه الصلاة والسلام می‌فرماید: «مؤمنان را می‌بینی که در رحمت ورزی و محبت و عاطفه‌ای که در بین یکدیگر دارند همانند یک بدن هستند که اگر یک عضوِ آن به درد آید دیگر اعضای بدن نیز با شب بیداری و تب با آن هم‌صدا می‌شوند». متفق علیه.
و رسول الله ﷺ می‌فرماید: « كسانى كه اهل رحمت هستند، پروردگار رحمان به آنان رحم خواهد كرد، به اهل زمين رحم كنيد، آنكه در آسمان است به شما رحم خواهد كرد». به روایت ابوداود و ترمذی.

پاسخ: محبت الله تعالی.
الله تعالی می‌فرماید: (و کسانی ‌که ایمان آورده‌اند الله را بیشتر دوست ‌دارند). [بقره: ۱۶۵].
محبت رسول الله صلی الله علیه وسلم.
پیامبر ﷺ می‌فرماید: «قسم به آنکه جانم به دست اوست، کسی از شما ایمان نمی‌آورد تا آنکه من برای او از پدرش و فرزندش محبوب‌تر باشم». به روایت بخاری.
دوست داشتن مؤمنان و خیرخواهی برای آنان همانطور که برای خودت خیر می‌خواهی.
پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «کسی از شما ایمان نمی‌آورد تا آنکه برای برادرش همان چیزی را بپسندد که برای خودش می‌پسندد». به روایت بخاری.

پاسخ: یعنی روی باز به همراه شادی و تبسم و لطف و ابراز شادی هنگام دیدار با مردم.
بشاش بودن، بر عکس عبوس بودن در رویارویی با مردم است که باعث دور شدن آنان می‌شود.
در فضیلت بشاش بودن احادیثی آمده است، از جمله: از ابوذر رضی الله عنه روایت است که گفت: پیامبر ﷺ خطاب به من فرمود: «از کار نیک هیچ چیزی را کوچک نشمار حتی [اگر این باشد که] با روی باز با برادرت روبرو شوی». به روایت مسلم
و رسول الله ﷺ می‌فرماید: «لبخندِ تو در چهرهٔ برادرت برایت صدقه است». به روایت ترمذی.

پاسخ: حسد یعنی تمنای از بین رفتن نعمتی که دیگری دارد، یا بد دانستن نعمت برای کسی دیگر.
الله تعالی می‌فرماید: (و از شر [هر] حسود، آنگاه که حسد ورزد). [فلق: ۵].
و از انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که رسول الله ﷺ فرمودند: «با یکدیگر کینه نورزید، و به یکدیگر حسادت نکنید، و به هم پشت نکنید و [ای] بندگان الله برادر [یکدیگر] باشید». به روایت بخاری و مسلم.

پاسخ: استهزا یعنی تمسخر برادر مسلمان و تحقیر او و این کار جایز نیست.
الله تعالی دربارهٔ نهی از این کار می‌فرماید: (ای کسانی که ایمان آورده اید، هرگز نباید گروهى [از شما] گروهی دیگر را مسخره کند؛ چه بسا اینان از آنان بهتر باشند؛ و زنان نیز نباید زنان دیگر را مسخره نمایند؛ چه بسا اینان از آنان برتر باشند؛ و از یكدیگر عیبجویى نكنید؛ و یكدیگر را با لقب‌های [زشت] خطاب نكنید [که این کار، مصداقِ نافرمانی از اوامر الهی است]؛ و بدترین ویژگی [برای یک مسلمان] این است که پس از ایمان‌آوردن، [فِسق و] نافرمانی کند؛ و کسانی كه توبه نكنند، [نسبت به نفس خویش] ستمکارند). [حجرات: ۱۱].

پاسخ: تواضع آن است که انسان خودش را برتر از دیگران نداند و مردم را تحقیر نکند و حق را رد نکند.
- الله تعالی می‌فرماید: (و بندگان [مؤمن و شایستۀ] رحمان، کسانی هستند که با فروتنی [و متانت] بر زمین راه می‌روند و هنگامی ‌که جاهلان [با سخنان ناپسند] آنان را مورد خطاب قرار ‌دهند، [به جای تلافی، به نیکی پاسخ دهند و] گویند: سلام [و با بی‌اعتنایی درگذرند]). [سورهٔ فرقان: ۶۳]. یعنی: بندگان شایسته، متواضع هستند.
و رسول الله ﷺ می‌فرماید: «کسی برای الله تواضع پیشه نساخت، مگر آنکه الله [مقام] او را بلند ساخت». به روایت مسلم.
- و پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «الله به من وحی کرده که تواضع پیشه سازید تا کسی بر کسی دیگر فخر نفروشد و کسی در حق دیگری تَعَدّی نورزد». به روایت مسلم.

پاسخ: ۱- تکبر ورزیدن بر حق، یعنی رد کردن حق و نپذیرفتن آن.
۲- تکبر ورزیدن بر مردم، یعنی تحقیر آنان و کوچک شمردنشان.
رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «کسی که در دلش به اندازهٔ ذره‌ای تکبر باشد وارد بهشت نمی‌شود». مردی پرسید: شخص دوست دارد که لباسش و کفشش نیکو باشد؟ فرمود: «الله زیباست و زیبایی را دوست دارد. تکبر یعنی: رد حق و کوچک شمردن مردم». به روایت مسلم.
رد حق: نپذیرفتن حق و نپذیرفتن نصیحت.
تحقیر مردم: کوچک شمردن آنها.
- پوشیدن لباس خوب و کفش خوب تکبر نیست.

پاسخ: - فریب و تقلب در خرید و فروش، یعنی پنهان کردن عیب کالا.
- فریب و تقلب در آموزش علم، مانند تقلب برخی از دانش آموزان در امتحانات.
- فریب و تقلب در گفتار، مانند شهادت دروغین و دروغگویی.
- عدم وفا به قول و پیمانی که با مردم بسته‌ای.
و در نهی از فریبکاری و تقلب آمده که رسول الله صلی الله علیه وسلم [در بازار] از کنار توده‌ای از مواد غذایی گذشت، پس دستشان را داخل آن کردند و انگشتانشان خیس شد، پس فرمودند: این چیست ای صاحب غذا؟ [فروشنده] گفت: باران به آن خورده ای رسول الله. فرمود: «نمی‌شد این را بالای دیگر مواد غذایی می‌گذاشتی تا مردم آن را ببینند؟ کسی که فریبکاری کند از من نیست». به روایت مسلم.
صُبره [که در لفظ عربی این حدیث آمده یعنی] توده‌ای از غذا.

پاسخ: یعنی آنکه در غیاب برادر مسلمانت دربارهٔ او چیزی بگویی که دوست ندارد.
الله تعالی می‌فرماید: (و غیبت یکدیگر را نکنید؛ آیا هیچ یک از شما دوست دارد كه گوشت برادرِ مرده‌اش را بخورد؟ [حتماً] از آن نفرت دارید، [غیبت نیز به همین زشتى است]؛ از الله پروا كنید كه الله توبه‌پذیرِ مهربان است). [سورهٔ حجرات: ۱۲].

پاسخ: نمامی یا سخن‌چینی یعنی رساندن حرف مردم به یکدیگر به هدف تخریب روابط آنان.
- رسول الله ﷺ صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «سخن چین به بهشت وارد نمی‌شود». به روایت مسلم.

پاسخ: یعنی سستی از انجام دادن کار خیر و هر کاری که انجامش برای انسان واجب است.
از جملهٔ آن: سستی کردن در انجام واجبات.
الله تعالی می‌فرماید: (بی‌تردید، منافقان [با دروغگویی و تظاهرشان] با الله فریبکاری می‌کنند [و حال آنکه به سزای رفتارشان] الله فریب‌دهندۀ آنان است؛ و چون به نماز برخیزند، با سستی و‌ کاهلی برمی‌خیزند [و] با مردم ریاکاری می‌کنند و الله را جز اندکی یاد نمی‌کنند). [سورهٔ نساء: ۱۴۲].
بنابراین شایستهٔ مسلمان است که تنبلی و سستی و یکجا نشینی را ترک کند و در این زندگی چنانکه باعث خشنودی پروردگارش است در حال حرکت و جدیت و کوشش و تلاش باشد.

پاسخ: ۱- خشم ستوده شده: آن خشمی است که برای الله باشد، یعنی هنگامی که کافران یا منافقان یا غیر آنان، حرمت‌های الهی را زیر پا نهاده باشند.
۲- خشم نکوهیده شده: خشمی که باعث شود انسان چیزی را بگوید یا کاری بکند که شایسته نیست.
درمان خشم نکوهیده:
- وضو.
- نشستن در صورتی که ایستاده باشد و دراز کشیدن در صورتی که نشسته باشد.
- پای‌بند بودن به توصیهٔ پیامبر صلی الله علیه وسلم در این باره: «خشمگین نشو».
- کنترل خود برای جلوگیری از انجام کاری به هنگام خشم.
- پناه بردن به الله از شیطان رجیم (گفتن أعوذ بالله من الشیطان الرجیم).
- سکوت کردن و چیزی نگفتن.

پاسخ: یعنی جستجوی پوشیده‌های مردم و پی‌گیری آنچه پنهان کرده‌اند [و نمی‌خواهند کسی از آن مطلع شود].
از جلوه‌های جاسوسی حرام:
- اطلاع یافتن بر آنچه مردم در خانه‌های خود پنهان کرده‌اند.
- گوش سپردن به سخن دیگران بدون اطلاع آنان.
الله تعالی می‌فرماید: (و تجسس نکنید…). [سورهٔ حجرات: ۱۲].

پاسخ: اسراف یعنی خرج کردن مال در غیر جایگاه شایسته آن، و عکس آن بخل است، یعنی خودداری از خرج کردن مال در جایگاه شایسته آن.
صحیح چیزی است که بین این دو باشد و مسلمان باید کَریم و بخشنده باشد.
الله تعالی می‌فرماید: (و [مؤمنان] کسانی هستند ‌که چون انفاق می‌نمایند، نه زیاده‌روی می‌کنند و نه سختگیری؛ و بین این دو [حالت، راهِ] اعتدال پیش می‌گیرند). [سورهٔ فرقان: ۶۷].

پاسخ: جُبن یعنی ترسیدن از چیزی که شایستهٔ ترس نیست.
مانند ترس از گفتن حق و انکار منکر.
شجاعت: یعنی اقدام بر حق مانند اِقدام و رویارویی در میدان جهاد برای دفاع از اسلام و مسلمانان.
و پیامبر ﷺ در دعای خود می‌فرمود: «بارالها من از جُبن … به تو پناه می‌برم».
و رسول الله ﷺ می‌فرماید: «مؤمن قوی نزد الله بهتر و محبوب‌تر از مؤمن ضعیف است و در هر دو خیر و نیکی است». به روایت مسلم.

پاسخ: - سخنانی مانند فحش و ناسزا.
- و مانند اینکه کسی بگوید: فلانی «حیوان» است یا الفاظی شبیه به این.
- یا نام بردن از عورت و دیگر سخنان فحش و ناسزا.
- زیرا پیامبر ﷺ از همهٔ این سخنان نهی کرده و فرموده است: «مومن، طعنه زن، لعنت كننده، بددهن و بدرفتار [و بی شرم] نيست». به روایت ترمذی و ابن حبان.

پاسخ: ۱- دعا برای آنکه الله اخلاق نیک را روزی تو کند و تو را در این راه یاری دهد.
۲- مراقب دانستن الله عزوجل و اینکه او نسبت به تو آگاه است و سخنان تو را می‌شنود و تو را می‌بیند.
۳- به یاد آوردن ثواب اخلاق نیک و اینکه اخلاق نیک سبب وارد شدن به بهشت است.
۴- به یاد آوردن عاقبت اخلاق بد و اینکه سبب وارد شدن به دوزخ است.
۵- اخلاق نیک سبب جلب محبت الله تعالی و کسب محبت بندگان اوست، حال آنکه اخلاق بد باعث کسب دشمنی حق تعالی و خلق اوست.
۶- خواندن سیرت پیامبر صلی الله علیه وسلم و سرمشق گرفتن از ایشان.
۷- هم‌نشینی و دوستی با نیکوکاران و دوری از هم‌نشینی با بدان.
*******
و بهترین ذکر آن ذکری است که با همراهی دل و زبان باشد.