بخش عقیده
پاسخ: کلمهٔ توحید «لا اله الا الله» است و معنایش این است که: هیچ معبودی به حق جز الله نیست.
الله تعالی میفرماید: (پس بدان که معبودی [بهحق] جز الله نیست...) [سورهٔ محمد: ۱۹].
و حق سبحانه و تعالی میفرماید: (این بدان سبب است که الله همان حق است و آنچه به جای او میخوانند آن باطل است و این الله است که والا و بزرگ است). [حج: ۶۲].
پاسخ: معنایش این است که الله او را به عنوان بشارت دهنده و هشدار دهنده برای جهانیان فرستاده است.
آنچه دربارهٔ ایشان واجب است:
۱- اطاعت امر ایشان.
۲- تصديق پیامبر صلى الله عليه وسلم در آنچه خبر داده است.
۳- عدم سرپیچی از ایشان.
۴- الله را عبادت نکنیم مگر به همان روشی که پیامبر صلى الله عليه وسلم مشروع ساخته، یعنی پیروی از سنت و ترک بدعت.
الله تعالی میفرماید: (هرکه از رسول اطاعت کند در حقیقت از الله اطاعت کرده است...). [سورهٔ نساء: ۸۰].
و میفرماید: (او از روی هوای نفس سخن نمیگوید). ([آنچه میگوید] نیست جز وحی [الهی] که [به او] وحی میشود). [سورهٔ نجم: ۳-۴].
و الله جل و علا میفرماید: (برای شما در [رفتار و گفتار] رسول الله، سرمشق نیکویی است، برای هر کسی که به الله و روز آخرت امید دارد و الله را بسیار یاد میکند). [سورهٔ احزاب: ۲۱].
پاسخ: ۱- توحید ربوبیت (توحید پروردگاری): یعنی ایمان به اینکه الله همان خالق روزی دهندهٔ مالک و مدبر است و [در پروردگاریاش] یگانه و بیشریک است.
۲- توحید الوهیت (توحید عبادت): یعنی یگانه قرار دادن الله در عبادت، و اینکه هیچ کسی [یا چیزی] جز الله تعالی عبادت نشود.
۳- توحید اسماء و صفات: یعنی ایمان به نامها و صفاتی که در قرآن و سنت برای الله آمده، بدون تمثیل (همانندسازی) و تشبیه و تعطیل.
دلیل این سه نوع توحید، این سخن حق تعالی است که میفرماید: این سخن حق تعالی که میفرماید: (پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان آنهاست؛ پس او را عبادت کن و بر عبادتش شکیبا باش؛ آیا [همانند و] همنامی برایش میشناسی؟). [سورهٔ مریم: ۶۵].
پاسخ: شرک یعنی آنکه انسان برای الله در عبادت او یا ربوبیت یا نامها و صفاتش شریکی قرار دهد.
و انجام هر عباداتی برای غیر الله از جملهٔ شرک است.
انواع شرک:
شرک اکبر؛ مانند: دعای غیر الله، یا سجده برای غیر او، یا ذبح کردن برای غیر الله عزوجل.
شرک اصغر؛ آن نوع از شرک که انسان را از دین خارج نمی سازد؛ مانند سوگند یاد کردن به غیر الله، یا آویزان کردن تمایم یعنی هر آنچه برای جلب سود یا دفع زیان به خود آویزان میکنند، و ریای اندک، مانند آنکه شخص هرگاه ببیند مردم او را مینگرند نمازش را بهتر کند.
پاسخ: ایمان شش رکن دارد
۱- ایمان به الله تعالی.
۲- و ایمان به ملائکهٔ او.
۳- و ایمان به کتابهای او.
۴- و ایمان به پیامبرانش.
۵- و ایمان به آخرت.
۶- و ایمان به تقدیر - خیر و شر آن -.
✍ دلیل آن حدیث مشهور جبرئیل نزد مسلم است که جبرئیل خطاب به پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «پس مرا از ایمان آگاه ساز، [پیامبر صلی الله علیه وسلم] فرمود: اینکه به الله و ملائکهاش و کتابهایش و پیامبرانش و آخرت ایمان بیاوری و به قَدَر - خیر آن و شر آن - ایمان بیاوری».
پاسخ: ایمان به الله تعالی یعنی: ایمان بیاوری به اینکه الله تعالی همان کسی است که تو را آفریده و روزی داد و تنها اوست که مالک و تدبیرگر مخلوقات است. و اوست آن معبود، که معبودی به حق جز او نیست، آنکه خلقت و امر و حکمرانی و تشریع تنها برای اوست و در این امور شریکی ندارد.
و اوست آن پرورگار باعظمت و بزرگ و کامل که همهٔ ستایش از آن اوست و دارای نامهای نیک و صفات والاست. همتا ندارد و چیزی شبیه او نیست.
ایمان به ملائکه: ملائکه آفریدگانی هستند که الله آنان را به هدف عبادتش و انجام کامل امرش از نور آفریده است.
حق تعالی میفرماید: (بلکه [ملائکه] بندگانی ارجمندند. (که در سخن بر او پیشی نمیگیرند و خود به امر او عمل میکنند). [انبیاء: ۲۶-۲۷].
و ایشان علیه الصلاة والسلام میفرماید: «ملائکه از نور آفریده شدهاند». به روایت مسلم.
- و از جملهٔ آنان جبرئیل علیه السلام است که وحی را بر پیامبران نازل میسازد. حق تعالی میفرماید: (و به راستی این [قرآن] نازل شده [از سوی] پروردگار جهانیان است * (روح الامین (جبرئیل) آن را نازل کرد). بر دل تو، تا از [جملهٔ] هشداردهندگان باشی. * به زبانی عربی روشن). [شعراء: ۱۹۲-۱۹۵].
ایمان به کتابها: منظور کتابهایی است که الله بر پیامبرانش نازل کرده است.
- مانند قرآن که بر محمد صلی الله علیه وسلم نازل شده است.
- و انجیل که بر عیسی علیه السلام نازل شده است.
- و تورات که بر موسی علیه السلام نازل شد.
- و زبور که بر داوود علیه السلام نازل شد.
- صحیفههای ابراهیم و موسی علیهما السلام.
ایمان به پیامبران: و آنان کسانی هستند که الله آنان را به سوی بندگانش فرستاده تا [تعلیمات الهی] را به آنها بیاموزند و آنها را به خیر و بهشت بشارت دهند و از بدی و دوزخ برحذر دارند.
- و بهترین آنان، پیامبران اولوالعزم هستند، یعنی:
⮳ نوح علیه السلام.
⮳ ابراهیم علیه السلام.
⮳ موسی علیه السلام.
⮳ عیسی علیه السلام.
⮳ محمد صلی الله علیه وسلم.
ایمان به روز آخرت: یعنی هر آنچه پس از مرگ هست، در قبر و در روز قیامت و روز رستاخیز و حساب که اهل بهشت در منزلگاههای خود و اهل دوزخ در منزلگاههای خود مستقر میشوند.
الله تعالی میفرماید: (هر جانداری چشندهٔ [طعم] مرگ است و همانا روز رستاخیز پاداشهایتان به طور کامل به شما داده میشود، پس هر که را از آتش به دور دارند و در بهشت آورند قطعا کامیاب شده است و زندگی دنیا جز مایهٔ فریب نیست). [سورهٔ آل عمران: ۱۸۵].
ایمان به قَدَر، خیر و شر آن:
قَدَر: یعنی اعتقاد به اینکه الله هر چیزی را که در هستی اتفاق میافتد میداند و این وقایع را در لوح محفوظ نگاشته و وجود آن را خواسته و آن را آفریده است.
الله تعالی میفرماید: (ما هر چیزی را به قَدَر [و اندازه] آفریدیم). [سورهٔ قمر: ۴۹].
و آن بر چهار مرتبه است:
نخست: علم الله تعالی، از جمله، علم پیشین او به هر چیز، پیش و پس از آنکه رخ دهد.
دلیل آن این سخن حق تعالی است که: (در حقیقت الله است که علم [به] قیامت نزد اوست و باران را نارل میکند و آنچه را که در رحمهاست میداند و کسی نمیداند فردا چه به دست میآورد و کسی نمیداند در کدام سرزمین میمیرد. همانا الله دانای آگاه است). [سورهٔ لقمان: ۳۴].
دوم: اینکه الله آن را در لوح محفوظ نوشته است؛ یعنی هر آنچه واقع شده و واقع خواهد شد نزد او در کتابی نگاشته شده است.
دلیلش این سخن حق تعالی است که: (و کلیدهای غیب تنها نزد اوست، جز او [کسی] آن را نمیداند و آنچه را در خشکی و دریاست میداند و هیچ برگی فرو نمیافتد مگر [اینکه] آن را میداند و هیچ دانهای در تاریکیهای زمین و هیچ تر و خشکی نیست مگر اینکه در کتابی روشن [ثبت شده] است). [سورهٔ انعام: ۵۹].
سوم: اینکه هر چیزی به مشیت الله رخ میدهد و چیزی از سوی او یا بندگانش رخ نمیدهد مگر به مشیت خودش سبحانه و تعالی. و بنده نیز اختیاری دارد و اراده و مشیتی دارد، اما این اراده و این مشیت رخ نمیدهد مگر پس از مشیت الله سبحانه و تعالی.
دلیل آن این سخن حق تعالی است که: (برای هر یک از شما که خواهد به راه راست رود. (و تا الله پروردگار جهانیان نخواهد [شما نیز] نخواهید خواست). [سورهٔ تکویر: ۲۸-۲۹].
چهارم: ایمان به اینکه همهٔ کائنات مخلوقند و توسط الله خلق شدهاند و الله ذات این موجودات و صفات و حرکات و هر چیزی در آنها را آفریده است.
دلیل آن این سخن حق تعالی است که: (و الله شما را و آنچه را که انجام میدهید آفریده است). [سورهٔ صافات: ۹۶].
پاسخ: هر آنچه مردم در دین [از خود] برساختهاند و در دوران پیامبر صلی الله علیه وسلم و یاران ایشان نبوده، بدعت است.
- آن را نمیپذیریم و باید آن را رد کنیم.
به دلیل سخن پیامبر صلی الله علیه وسلم که میفرماید: «هر بدعتی گمراهی است». به روایت ابوداوود.
و این سخن ایشان علیه الصلاة والسلام که فرمودند: «آنکه [در امر دین] کاری انجام دهد که امر ما بر آن نیست، آن [کار] مردود است». به روایت مسلم.
مثال آن: اضافه کردن به عبادت؛ مانند یک بار اضافه کردن بر تعداد شستن اعضا در وضو، یعنی چهار بار شستن هر عضو. و مانند جشن گرفتن روز میلاد پیامبر، زیرا چنین چیزی از پیامبر صلی الله علیه وسلم و اصحاب ایشان ثابت نشده است.
پاسخ : ولاء یعنی دوست داشتن مؤمنان و یاری رساندن به آنان.
الله تعالی میفرماید: (مردان و زنان مؤمن، دوستان یکدیگرند...) [سورهٔ توبه: ۷۱].
براء: یعنی نفرت و انزجار از کافران و دشمنی با آنان.
الله تعالی میفرماید: (قطعا برای شما در [پیروی از] ابراهیم و کسانی که با اویند سرمشقی نیکوست، آنگاه که به قوم خود گفتند ما از شما و از آنچه به جای الله میپرستید بیزاریم، به شما کفر میورزیم و میان ما و شما دشمنی و کینهٔ همیشگی پدیدار شده تا وقتی که تنها به الله ایمان آورید). [سورهٔ ممتحنه: ۴].
۱- نفاق اکبر: یعنی پنهان کردن کفر و اظهار ایمان.
این نفاق انسان را از اسلام خارج میسازد و از جملهٔ کفر اکبر است.
الله تعالی میفرماید: (همانا منافقان در پایینترین درجات دوزخند و هرگز یاوری برای آنان نخواهی یافت). [سورهٔ نساء: ۱۴۵].
۲- نفاق اصغر: مانند: دروغ و خلف وعده و خیانت در امانت.
این نفاق انسان را از اسلام خارج نمیکند و از جملهٔ گناهان است و صاحبش در معرض عذاب قرار دارد.
- رسول الله صلی الله علیه وسلم میفرماید: «نشانهٔ منافق سه چیز است: اگر سخن گوید دروغ گوید، هرگاه وعده دهد خلاف وعده کند، و هرگاه او را امین شمارند خیانت کند». به روایت بخاری و مسلم.
پاسخ: معجزه یعنی: هر چیز خارق العادهای که الله به عنوان نشانهٔ راستگو بودن پیامبران به آنان عطا کرده است، مانند:
- شکافته شدن ماه برای پیامبر صلی الله علیه وسلم. الله تعالی میفرماید: (قیامت نزدیک شد و ماه [از هم] شکافت). * و اگر [کافران] معجزهای ببینند روی میگردانند و میگویند [این] جادویی زودگذر است. * آنان [نشانههای الهی را] دروغ میانگارند و از هوای نفس خود پیروی میکنند و هر امری در زمان مخصوص خود قرار دارد). [سورهٔ قمر: ۱-۳]
- و شکافته شدن دریا برای موسی علیه السلام و غرق کردن فرعون و سربازانش. الله تعالی میفرماید: (و [به یاد آوردی] هنگامی که دریا را برایتان شکافتیم و شما را نجات دادیم و فرعونیان را - در حالی که [عذاب آنان را به چشم خود] مینگریستند - غرق ساختیم). [سورهٔ بقره: ۵۰].
پاسخ: صحابی: کسی است که در حال ایمان به پیامبر صلی الله علیه وسلم با ایشان دیدار کرده و بر اسلام از دنیا رفته باشد.
واجب است که آنان را دوست داشته باشیم و به آنان اقتدا کنیم. آنان بهترین مردم پس از پیامبران هستند.
و بهترین آنان: چهار خلیفه راشد هستند:
ابوبکر صدیق رضی الله عنه.
عمر رضی الله عنه.
عثمان رضی الله عنه.
علی رضی الله عنه.
الله تعالی دربارهٔ صحابه رضی الله عنهم اجمعین میفرماید: (و پیشگامان نخستین - از مهاجرین و انصار - و کسانی که به نیکی از آنان پیروی کردند، الله از آنان راضی گشت و آنان [نیز] از او راضی شدند و باغهایی [در بهشت] برایشان مهیا کرده است که جویبارها از زیر [درختان و کاخهای] آن جاری است؛ جاودانه در آن خواهند ماند. این همان پیروزی بزرگ است). [سورهٔ توبه: ۱۰۰].
پاسخ: حق آنان بر ما این است که آنان را دوست بداریم و دشمن آنان را دشمن بداریم و دربارهٔ آنان دچار غلو و زیادهروی نشویم. آل بیت، همسران او و ذریهاش و مؤمنان بنی هاشم و بنی مطلب هستند.
الله تعالی میفرماید: (ای اهل خانه [پیامبر] جز این نیست که الله میخواهد پلیدی را از شما دور نماید و شما را کاملا پاک گرداند). [سورهٔ احزاب: ۳۳].
و در حدیث آمده که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «دربارهٔ اهل بیتم الله را برایتان یادآور میشوم، دربارهٔ اهل بیتم الله را برایتان یادآور میشوم، دربارهٔ اهل بیتم الله را برایتان یادآوری میکنم». به روایت مسلم.
پاسخ: وظیفهٔ ما احترام آنان و شنیدن امر و اطاعت امر آنان در غیر گناه است، و همچنین دعا برای آنان و نصیحت و خیرخواهی آنان در نهان و عدم خروج و عدم شورش علیه آنان است، مگر آنکه کفری واضح و عیان از آنان ببینیم.
الله تعالی میفرماید: (ای کسانی که ایمان آوردهاید، از الله اطاعت کنید و از پیامبر اطاعت کنید و از کارگزاران [و فرماندهان مسلمان] خود، و اگر در چیزی اختلاف کردید آن را به [کتاب] الله و [سنت] پیامبر بازگردانید. اگر به الله و روز قیامت ایمان دارید [بدانید که] این [برایتان] بهتر و خوش فرجامتر است). [سورهٔ نساء: ۵۹].
ج- ترس یعنی خشیت و بیم از الله و از مجازات او.
و امید یعنی: چشم طمع داشتن به پاداش الله و مغفرت و رحمت او.
دلیلش این سخن حق تعالی است که: (کسانی را که آنان [به یاری و دعا] میخوانند خود [با عبادت و عمل نیک] وسیلهای [برای تقرب] به پروردگارشان میجویند [و در رقابت هستند تا بدانند] کدامیک از آنان [به عبادت الله] نزدیکترند و به رحمتش امیدوارند و از عذابش میترسند؛ بیتردید عذاب پروردگارت همواره شایستهٔ پرهیز است). [سورهٔ اسراء: ۵۷].
و الله تعالی میفرماید: (به بندگانم خبر بده که من آمرزندهٔ مهربانم * و اینکه عذاب من عذابی دردناک است). [سورهٔ حجر: ۴۹-۵۰].
پاسخ: الله: معنایش خدای معبود به حق، او تنهاست و هیچ شریکی ندارد.
رب (پروردگار) یعنی: آنکه به تنهایی آفریدگار و مالک و روزی دهنده و مدبر است.
السمیع: آنکه شنواییاش همه چیز را در بر گرفته و همهٔ صداها را علیرغم اختلاف و تنوعش میشنود.
البصیر: آنکه همه چیز را میبیند، کوچک باشد یا بزرگ.
العلیم: آنکه علمش همه چیز را در بر گرفته، هر آنچه در گذشته و حال و آینده رخ داده و میدهد.
الرحمان: آنکه رحمتش همهٔ آفریدگان و همهٔ زندگان را در بر میگیرد و در نتیجه همهٔ بندگان و مخلوقات تحت رحمت او هستند.
الرزّاق: کسی که روزی همهٔ مخلوقات از انس و جن و همهٔ جنبندگان بر عهدهٔ اوست.
الحي: آن زندهای که نمیمیرد در حالی که همهٔ آفریدگان میمیرند.
العظیم: ذاتی که همهٔ کمال و همهٔ عظمت را در نامها و صفات و کارهایش داراست.
الحکیم: آنکه آفریدگانش را به استواری و دقت و نیکویی آفریده و در آفرینش و امرش دارای حکمت است.
و حکمت یعنی: گذاشتن هر چیزی در جایگاهش و قرار دادنش در همان منزلت خودش.
پاسخ: آنان را دوست داریم و در مسائل و نوازل شرعی به آنان مراجعه میکنیم و از آنها به نیکی یاد میکنیم و اگر کسی از آنان به بدی یاد کرد بر راه درست نیست.
الله تعالی میفرماید: (الله [مقام و] درجات کسانی از شما را که ایمان آوردهاند و کسانی را که علم به آنان عطا شده بالا میبرد و الله به آنچه میکنید آگاه است). [سورهٔ مجادله: ۱۱].
پاسخ: ایمان قول و عمل و اعتقاد (گفتار و کردار و باور) است. یعنی گفتار با زبان، و اعتقاد و عمل با دل، و عمل با جوارح و اعضا است.
- آن، سخن با زبان و اعتقاد و عمل با قلب و عمل با اعضا و جوارح است.
در حدیث از ابوهریره رضی الله عنه روایت شده که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «ایمان هفتاد و چند - یا شصت و چند - شعبه است؛ بهترینش گفتن لا اله الا الله، و پایینترینش برداشتن اسباب آزار و اذیت از سرِ راه است و حیا شعبهای از ایمان است». به روایت مسلم.
پاسخ: امر به معروف یعنی: امر به هر چیزی که طاعت الله عزوجل است و نهی از منکر یعنی: نهی از هر چیزی که معصیت الله عزوجل است. و منکر یعنی نهی از هر چیزی که معصیت الله عزوجل باشد.
الله تعالی میفرماید: (شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شدهاید؛ به کار نیک فرمان میدهید و از کار ناپسند باز میدارید و به الله ایمان دارید…). [سورهٔ آل عمران: ۱۱۰].
پاسخ: کسانی هستند که در سخن و کردار و باور بر همان روش پیامبر صلی الله علیه وسلم و اصحاب ایشان هستند.
آنان به دلیل پیروی از سنت پیامبر صلی الله علیه وسلم و ترک بدعت، اهل سنت نام دارند.
و جماعت: زیرا آنان بر حق جمع شدهاند و درمورد حق پراکنده نشدهاند.
پیامبر صلی الله علیه وسلم میفرماید: «بنی اسرائیل بر هفتاد و دو ملت پراکنده شدند، و امت من بر هفتاد و سه ملت پراکنده خواهند شد، همه در آتشند جز یک ملت». گفتند: و آن ملت کدام است یا رسول الله؟ فرمود: «آنچه من و اصحاب من بر آن هستیم». به روایت ترمذی.