Cevap- 1- Allah -Subhânehû ve Teâlâ-'yı tazim etmek Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Allah'ı gerektiği gibi (hakkıyla tanıyıp) takdir edememişlerdir. Kıyamet günü, yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasında, gökler de elinde dürülmüş olacaktır. Allah, onların şirk koştukları şeylerden münezzehtir ve çok yücedir.} [Zümer Suresi: 67. Ayet]
2- Yalnız O'na kulluk edilir, O'nun ortağı yoktur. Allah Subhânehû ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Halbuki onlara ancak, dini yalnız O'na has kılan Hanifler olarak Allah'a ibadet etmeleri emrolunmuştu.} [Beyyine Suresi: 5. Ayet]
3- O'na itaat etmek. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Ey iman edenler! Allah’a itaat edin.} [Muhammed Suresi: 5. Ayet]
4- O'na karşı günah işlemeyi terk etmek. Allah Subhânehû ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Kim Allah'a ve Peygamberine karşı isyan eder ve sınırlarını aşarsa Allah onu, devamlı kalacağı bir ateşe sokar ve onun için alçaltıcı bir azap vardır.} [Nisâ Suresi: 14. Ayet]
5- Sayısız lütuf ve ihsanları için Allah -Azze ve Celle-'ye şükredip hamdetmek. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Şayet yalnız Allah'a ibadet ediyorsanız, O'nun nimetine şükredin.} [Nahl Suresi: 114. Ayet]
6- Allah'ın takdir ettiği kadere sabretmek. Allah Subhânehû ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Sabredin, çünkü Allah sabredenlerle beraberdir.} [Enfâl Suresi: 46. Ayet]

Cevap- 1- Ona uyarak ve onu örnek alarak. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Andolsun, Allah’ın Rasûlünde sizin için; Allah’a ve ahiret gününe kavuşmayı uman, Allah’ı çok zikreden kimseler için güzel bir örnek vardır.} [Ahzâb Suresi: 21. Ayet]
2- O'na itaat etmek.
3- O'na isyan etmemek. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Kim Rasûl'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur. Yüz çevirene gelince, seni onların başına bekçi göndermedik!} [Nisâ Suresi: 80. Ayet]
4- Haber verdiğini tasdik etmek. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {O, hevasına göre konuşmaz.} {O, kendisine vahyedilen vahiyden başka bir şey değildir.} [Necm Suresi: 3, 4. Ayetler]
5- Sünnetinin üzerine fazladan bir şey eklememek, bidat çıkarmamak. Nebi -aleyhissalatu vesselam- şöyle buyurmuştur: «Her kim bizim bu işimizde/dinimizde ondan olmayan bir şeyi ihdas ederse o merduttur.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
- Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'in insanın kendi nefsinden ve bütün insanlardan daha çok sevilmesi. Nebi -aleyhissalatu vesselam- şöyle buyurmuştur: «Sizden biriniz, beni, kendisinden, annesinden, babasından, çoluk çocuğundan ve herkesten daha çok sevmedikçe gerçek manasıyla iman etmiş olmaz.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
7- Onu tazim etmek, ona ve sünnetine destek olmak. Allah Subhânehû ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Allah’a ve Peygamberine iman edesiniz, ona yardım edesiniz, ona saygı gösteresiniz} [Fetih Suresi: 9. Ayet]

Cevap- 1- Günah olmayan şeylerde anne babaya itaat etmek.
2- Anne babaya hizmet etmek.
3- Anne babaya yardım etmek.
4- Anne babanın ihtiyaçlarını gidermek.
5- Anne babaya dua etmek.
6- Onlarla konuşurken edepli olmak, basit bir söz olmasına rağmen ''öf'' bile demek caiz değildir.
7- Anne babanın yüzüne gülümsemek ve surat asmamak.
8- Sesimi anne babamın sesinin üstüne yükseltmem, onları dinlerim, onların sözünü kesmem, onlara isimleriyle hitap etmem, bilakis “babacığım”, “anneciğim” derim.
9- Annem ve babam odadayken içeri girmeden önce izin isterim.
10- Anne babanın ellerini ve başlarını öpmek (saygı ve hürmet için)
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Rabbin, sadece kendisine ibadet etmenizi, ana-babanıza da iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti. Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlanırsa, kendilerine ''Of!'' bile deme. Onları azarlama, ikisine de güzel söz söyle.} {Onları esirgeyerek alçak gönüllülükle üzerlerine kanat ger ve: Rabbim! Küçüklüğümde onlar beni nasıl yetiştirmişlerse, şimdi de sen onlara (öyle) rahmet et! diyerek dua et.} [İsrâ Suresi: 23,24. Ayetler]
Hadiste, bir adam Nebi-sallallahu aleyhi ve sellem-'e gelerek cihat etmek için izin istediğinde Rasûlullah şöyle buyurmuştur: «Anne baban var mı ?» Adam evet dedi. Rasûlullah; «Senin cihadın onlar hakkında gayret gösterip, çabalamandır.» Hadisi Tirmizî rivayet etmiştir.

Cevap- 1- Erkek kardeş, kız kardeş, amca, hala, dayı, teyze gibi yakın akrabaları ve diğer akrabaları ziyaret etmek.
2- Sözle ve fiili olarak onlara ihsanda bulunmak ve yardım etmek.
3- Onlarla iletişime geçmek ve durumlarını sormak.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Geri dönerseniz, yeryüzünde bozgunculuk yapmaya ve akrabalık bağlarını kesmeye dönmüş olmaz mısınız?} [Muhammed Suresi: 22. Ayet]
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Akrabalarıyla ilişkiyi kesen Cennet'e giremez.» Müslim rivayet etmiştir.

Cevap- 1- İyi insanları severim ve onlarla arkadaşlık yaparım.
2- Kötü insanlarla arkadaşlık yapmaktan kaçınırım ve terk ederim. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Mümin'den başkasını arkadaş edinme, yemeğini de Allah'tan hakkıyla korkanlardan başkası yemesin.» Hadisi Tirmizî ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
3- Arkadaşlarıma selam veririm ve onlarla el sıkışırım. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «İki Müslüman karşılaşıp da musafaha yaptıkları zaman, ikisi birbirinden ayrılmadan önce ikisinin de (küçük) günahları bağışlanır.» Hadisi Ebû Dâvûd ve Tirmizî rivayet etmiştir.
4- Hastalanırlarsa onları ziyaret eder ve iyileşmeleri için dua ederim.
5- Hapşıran/aksıran “elhamdülillâh” dedikten sonra ona “yerhamukellah” derim.
6- Beni kendisini ziyaret etmeye davet ederse, davetine icabet ederim. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Müslümanın, Müslüman üstündeki hakkı beştir: Selamını almak, hasta ziyaretine gitmek, cenazesine katılmak, davetine icabet etmek ve aksırınca "yerhamukallah" (Allah sana rahmet etsin) demektir.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
7- Ona nasihat ederim. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Her kim (kendisine danışan) din kardeşine bir işte gerçek olmadığını bildiği halde bir şeyi tavsiye ederse (tavsiyede bulunduğu) kardeşine ihanet etmiş olur.» Hadisi Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
8- Zulme uğrarsa ona yardım ederim, başkasına zulmetmesine engel olurum. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Din kardeşin zalim de mazlum da olsa ona yardım et.» Bir adam: Ya Rasûlallah! Kardeşim mazlumsa ona yardım edeyim. Ama zalimse nasıl yardım edeyim? dedi. Peygamberimiz: «Onu zulümden alıkoyar, zulmüne engel olursun. Şüphesiz ki, bu ona yardım etmektir.» Hadisi Buhârî rivayet etmiştir.
9- Kendim için sevip istediğimi Müslüman kardeşim için de sevip isterim. Enes -radıyallahu anh-’dan rivayet edildiğine göre: Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Sizden biriniz kendisi için istediği şeyi din kardeşi için de istemedikçe (kâmil manada) iman etmiş olmaz.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
10 - Yardımıma ihtiyacı olursa ona yardım ederim. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kul, kardeşinin yardımında olduğu müddetçe Allah da onun yardımındadır.» Hadisi Müslim rivayet etmiştir.
11- Ona sözle veya fiili olarak zarar vermem. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Hakiki Müslüman, dilinden ve elinden Müslümanların selamette olduğu kimsedir.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
12- Onun sırrını saklarım. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Bir kişi bir söz söyleyip sonra da (kimsenin duymadığından emin olmak için) etrafına bakınırsa, o söz emanettir.» Hadisi Tirmizî ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
13- Ona küfür etmem, onun gıybetini yapmam, onu hor görmem, onu kıskanmam, onu gözetlemem ve onu aldatmam.
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Müslüman; Müslüman’ın kardeşidir, ona zulmetmez, onu alçaltmaz, ona yalan söylemez, onu hor görmez. Kişiye şer olarak Müslüman kardeşini hor görmesi yeter.» Hadisi Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir.

Cevap- 1- Söz ve davranışta komşuya karşı nazik olurum ve yardımıma ihtiyacı olursa ona yardım ederim.
2- Bayramda ya da evlilik münasebetiyle ya da başka bir şeyden mutlu olduğunda onu tebrik ederim.
3- Hastalanırsa onu ziyaret ederim, başına bir sıkıntı gelirse onu teselli ederim.
4- Mümkün olduğunca ona yaptığım yemekten ikram ederim.
5- Ona sözle veya fiili olarak zarar vermem.
6- Onu yüksek sesle rahatsız etmem ya da onu gözetlemem ve ona karşı sabırlı olurum.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yakın arkadaşa, yolcuya, ellerinizin altında bulunanlara (köle, cariye, hizmetçi ve benzerlerine) iyi davranın; Allah kendini beğenen ve daima böbürlenip duran kimseyi sevmez.} [Nisâ Suresi: 36. Ayet]
Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Ey Ebû Zer! Çorba pişirdiğin zaman suyunu çok koy ve komşularını gözet!» Hadisi Müslim rivayet etmiştir.
Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- bir hadiste şöyle buyurmuştur: «Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse, komşusuna eziyet etmesin.» Hadis Muttefakun aleyhtir.

Cevap- 1- Beni misafir olarak davet ettiğinde onun davetine icabet ederim.
2- Birini ziyaret etmek istiyorsam, izin isterim ve randevulaşırım.
3- Eve girmeden önce izin isterim.
4- Ziyaret etmek için (sözleştiğimde) geç kalmam.
5- Evdekilerin ev hallerini görmemek için sağa sola bakınmam.
6- Misafiri en iyi şekilde, güler yüzle ve en güzel karşılama sözleriyle karşılarım ve ağırlarım.
7- Misafiri en güzel yere oturturum.
8- Ona yiyecek ve içecekler ikram ederim.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Ey iman edenler! Evlerinizden başka evlere izin almadan ve ev halkına selam vermeden girmeyin. Eğer düşünecek olursanız, bu sizin için daha hayırlıdır.} [Nûr Suresi: 27. Ayet]
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «İzin istemek gözün evin ayıplarını görmemesi için şart kılınmıştır.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
Aleyhissalatu vesselam şöyle buyurmuştur: «Allah’a ve ahiret gününe iman eden kişi misafirine ikramda bulunsun» Hadis Muttefakun aleyhtir.

Cevap- 1- Bir ağrı hissettiğimde, sağ elimi ağrıyan yere koyarım ve üç defa: «Bismillah» derim. Yine yedi defa şöyle derim: «Çektiğim sancının ve sakındığım (ağrının) şerrinden Al­lah'ın izzet ve kudretine sığınırım.»
2- Allah'ın takdirine razı olurum ve sabrederim. Ümmü'l Alâ'dan rivayet edilen hadiste o şöyle demiştir: Ben hasta iken Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- beni ziyaret etti ve şöyle buyurdu: «Sevin ey Ümmü'l Alâ! Nasıl ateş, altın ve gümüşün kirini yok ederse; Allah Teâlâ da hastalık sebebiyle Müslümanlardan hataları giderir.» Hadisi Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
3- Hasta kardeşimi ziyaret etmek ve ona dua etmek için acele ederim ve (yormamak için) onun yanında uzun süre oturmam.
4- Benden rukye yapmamı istemeden ona rukye yaparım.
5- Sabretmesini, dua etmesini, namaz kılmasını ve elinden geldiğince temizlenmesini tavsiye ederim.
6. Hastaya Dua Etmek: «Büyük arşın sahibi Yüce Allah’tan sana şifa vermesini dilerim.» Yedi defa tekrar eder.

Cevap- 1- Allah -Azze ve Celle-'nin rızasını kazanmak için samimi bir niyete sahip olmak. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kim âlimler ile yarışmak ya da cahillere gösteriş yapmak ve insanların ilgisini kendisine çekmek için ilim öğrenmeye kalkışırsa; Allah Teâlâ o kimseyi Cehennem'e sokar.» Hadisi İbn Mâce rivayet etmiştir.
2- Öğrendiğim ilim ile amel ederim. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Hiçbir kul, kıyamet gününde dört şeyden hesaba çekilmeden -bunların arasında- ilmi ile amel edip etmediğinden sorguya çekilmedikçe bulunduğu yerden kıpırdayamaz.» Hadisi Tirmizî ve Dârimî rivayet etmiştir.
3- Beraber olduğumda öğretmenime hürmet ederim ve gıyabında da kendisinden saygıyla bahsederim.
4- Önünde edepli bir şekilde otururum.
5- Onu dikkatle dinlerim ve dersinde sözünü kesmem.
6- Soru sorarken edepli bir şekilde sorarım.
7- Kendisine adıyla hitap etmem.
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Saçı sakalı ağarmış Müslümana ikramda (saygıda) bulunmak, Kur’an hafızına ikramda bulunmak Allah Teâlâ’ya duyulan saygı ve tazimden ileri gelir.» Hadisi Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.

Cevap- 1- Oturanlara selam veririm.
Bir meclise geldiğimde uygun yere otururum. Orada oturanlardan kimseyi ayağa kaldırmam ya da iki kişinin arasına onların izni olmadan oturmam.
3- Başka birinin oturması için yer açarım.
4- Meclisteki konuşmayı bölmem.
5- Meclisten ayrılmadan önce izin isteyip selam veririm.
İbn Ömer -radıyallahu anhumâ-’dan onun da Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'den rivayet ettiğine göre: Bir adamın oturduğu yerden kaldırılarak diğerinin onun yerine oturmasını yasaklamıştır. Fakat; «Yer açınız, genişletiniz.» diye buyurmuştur. Hadisi Buhârî rivayet etmiştir.
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Sizden biriniz bir meclise vardığında selam versin. Oturduğu meclisten kalkmak istediği zaman da selam versin. Önce verdiği selam, sonraki selamından daha üstün değildir.» Hadisi Tirmizî ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
6- Meclis bitince meclis için kefaret duası okurum. «Allah'ım! Sana hamdederek, seni tüm noksan sıfatlardan tenzih ederim. Senden başka hak ilah olmadığına şehadet ederim. Senden bağışlanma diler ve sana tövbe ederim.»

Cevap: 1. Erkenden uyurum. Hadiste şöyle buyrulmuştur: Ebû Berze'den rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-; yatsı namazından önce uyumayı, yatsıdan sonra konuşmayı (sohbeti) hoş karşılamazdı. Hadisi Buhârî rivayet etmiştir.
2- Abdest alarak yatarım.
3- Karnımın üzerine uzanarak uyumam.
4- Sağ tarafıma yatıp sağ elimi sağ yanağımın altına koyarım.
5- Yatağımı silkelerim.
- Hadiste şöyle geçmektedir: Berâ b. Âzib -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre o, şöyle demiştir: Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Yatmak istediğinde, namaz için abdest alır gibi abdest al, sonra sağ tarafına uzan.» Hadisi Buhârî rivayet etmiştir.
Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- yüzüstü yatan bir adam gördü ve ona şöyle buyurdu: «Bu şekilde yatmak Allah'ın sevmediği bir yatıştır.» Hadisi Tirmizî ve Ahmed rivayet etmiştir.
Nebi -sallallahu aleyhi ve selem- şöyle buyurmuştur: «Biriniz, yatağına yatacağı zaman elbisesinin iç tarafıyla yatağını silksin. Çünkü yatağında kendisini ne beklediğini (haşerat vb.) bilemez.» Hadisi Buhârî rivayet etmiştir.
6- Uykudan önceki zikirleri Âyet-el Kürsi, İhlâs Suresi'ni ve Muavvizeteyn'i (Felak ve Nas Sureleri'ni) üçer defa okurum ve şöyle söylerim: «Allah'ım! Senin adını anarak ölür/uyur ve senin adını anarak yaşarım/uyanırım.»
7- Sabah namazına uyanırım.
8- Uykudan uyanınca şöyle söylerim: «Bizi öldürdükten (uykudan) sonra dirilten Allah'a hamdolsun. (Yaratılmışları) öldükten sonra diriltmek de ona mahsustur.»

Cevap: 1- Ben, yemek yerken ve bir şey içerken Allah -Azze ve Celle-'ye itaatimde kuvvetli olmaya niyet ederim.
2. Yemekten önce elleri yıkamak.
- Müminlerin annesi Âişe -radıyallahu anhâ-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-: «Biriniz yemek ve içmek istediğinde ellerini yıkasın sonra da yesin ve içsin.» Hadisi (İmam) Ahmed rivayet etmiştir.
3- “Bismillah” derim ve sağ elimle ve önümden yerim. Tabakların ortasından ve başkalarının önünden yemem.
- Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Oğlum, besmele çek! Sağ elinle ye! Hep önünden ye!» Hadis Muttefakun aleyhtir.
4. Bismillah demeyi unutursam, ''Bismillâhi evvelehu ve âhirahu'' Başı da sonu da Allah'ın adıyla derim.
- Müminlerin annesi Âişe -radıyallahu anhâ-'dan rivayet edildiğine göre o, şöyle demiştir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Biriniz yemek yerken besmele çeksin. Şayet yemeğe başlarken besmele çekmeyi unutursa, hatırladığı anda Bismillâhi fî evvelihî ve âhirihî (Başında ve sonunda Allah'ın adıyla)" desin.» Hadisi Tirmizî ve Ahmed rivayet etmiştir.
5- Mevcut olan yemeğe razı olurum ve yemekte kusur bulmam. Yemek hoşuma giderse yerim, gitmezse yemem bırakırım.
- Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre o, şöyle demiştir: «Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- hiçbir yemeği hiçbir zaman ayıplamamış, yermemiştir. O eğer iştahı varsa yemeği yerdi, hoşlanmazsa bırakır yemezdi.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
6. Birkaç lokma yerim, çok yemem.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Âdemoğlu, midesinden daha şerli bir kap doldurmamıştır. Âdemoğluna belini doğrultacağı kadar birkaç lokma yeterlidir. Eğer daha fazla yemek istiyorsa, (midesini üçe ayırsın), üçte biri yemeği, üçte biri suyu, üçte biri de nefesi için (olsun).» Hadisi Tirmizî ve İbn Mâce rivayet etmiştir.
7. Sıcak olan yiyecek ve içeceklerin soğuması için üfleyerek yemem ve içmem, soğuyana kadar beklerim.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- yiyecek ve içilecek şeylere üflemeyi yasaklamıştır.» Hadisi İbn Mâce ve Ahmed rivayet etmiştir.
8. Ailemle veya misafirlerimle yemek zamanlarında bir araya gelirim.
- Bir adam Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'e şöyle demiştir: Biz yemek yiyoruz ama doymuyoruz. Bunun üzerine Rasûlullah -aleyhisselam- şöyle buyurmuştur: «Herhalde ayrı ayrı yiyorsunuz, birlikte yiyiniz ve Allah Teâlâ'nın adını anıp besmele çekiniz ki, yemeğiniz bereketlensin.» Hadisi Ebû Dâvûd ve İbn Mâce rivayet etmiştir.
9- Benden büyük olanlardan önce yemeye başlamam.
10. Bir şey içtiğim zaman besmele çekerim. Oturarak ve üç yudumda içerim, kabın içine üflemem.
- Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Biriniz bir şey içerken kabın içine solumasın.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
Enes -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, «Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-: Bir kimsenin ayakta su içmesini yasaklamıştır.» Hadisi Müslim rivayet etmiştir.
Başka bir hadis şöyle buyrulmuştur: «Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- bir şey içerken üç nefeste içerdi.» Hadisi Müslim rivayet etmiştir.
11. Yemeyi veya içmeyi bitirdiğimde Allah'a hamdederim.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Şüphe yok ki Allah, kulunun bir şey yedikten sonra hamt etmesinden ve bir şey içtikten sonra hamt etmesinden razı olur.» Hadisi Müslim rivayet etmiştir.

Cevap: 1. Elbisemi sağ taraftan giymeye başlarım ve bunun için Allah'a hamdederim.
- Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Elbise giydiğiniz ve abdest aldığınız zaman sağ tarafınızdan başlayınız.» Hadisi Ebû Dâvûd ve Ahmed rivayet etmiştir.
2- Elbiseyi aşık kemiğinden aşağı uzun tutmam.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Elbisenin aşık kemiklerinden aşağı olan kısmı ateştedir.» Hadisi Buhârî rivayet etmiştir. Aşık kemiği, ayağın iki yanında bulunan çıkıntılı iki kemiğin ismidir.
3. Erkekler kız kıyafetleri giymezler, kızlar da erkek kıyafetleri giymezler.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- kadın gibi giyinen erkeğe, erkek gibi giyinen kadına lanet etti.» Hadisi Ebû Dâvûd ve Ahmed rivayet etmiştir.
4. Kâfirlerin ve fasıkların giydikleri elbiselere benzememesi gerekir.
- Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kim bir kavme (topluluğa) benzerse o da onlardandır.» Hadisi Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
5. Elbiseleri çıkarırken, "Bismillah" demek.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Sizden birinizin elbiselerini çıkardığında, âdemoğlunun avretleriyle cinlerin gözleri arasındaki perde "Bismillah" demesidir.» Hadisi Tabarânî ve İbn Ebî Şeybe rivayet etmiştir.
6- Giyerken önce sağ ayakkabıyı giymek, çıkarırken sol ayakkabıyı çıkarmak.
- Müminlerin annesi Âişe -radıyallahu anhâ-'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Nebi-sallallahu aleyhi ve sellem- ayakkabısını giymeye, temizlenmeye (abdest, gusül) ve taranmaya varıncaya kadar her işe sağdan başlamayı severdi.» Hadisi Buhârî rivayet etmiştir.

Cevap- 1- «Bismillâhi, Elhamdülillah » derim. {Bunu bize boyun eğdiren Allah noksanlardan münezzehtir. Yoksa biz buna güç yetiremezdik!} {Biz kuşkusuz rabbimize geri döneceğiz.} [Zuhruf Suresi: 13,14. Ayetler]
2- Bir Müslümanın yanından geçersem ona selam veririm.

Cevap- 1- Normal ve mütevazi bir şekilde yürürüm. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Şüphesiz sen ne yeri yarabilirsin ne de boyca dağlara ulaşabilirsin.} [İsrâ Suresi: 37. Ayet]
2- Karşılaştığım kimseye selam veririm.
Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-’e, İslam'ın en hayırlısı hangisidir? diye sorulduğunda şöyle buyurmuştur: «Yemek yedirmen, tanıdığın ve tanımadığın kimselere selam vermendir.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
3- Gözümü sahip çıkarım ve kimseyi rahatsız etmem.
4. İyiliği emreder ve kötülükten alıkoyarım: Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem-'den rivayet edilen bir hadiste şöyle buyurmuştur: «Yola hakkını verin!» buyurdu. Bunun üzerine sahabeler: "Ey Allah`ın Rasûlü! Onun hakkı nedir?" diye sordular. Şöyle buyurdu: «Gözlerinize sahip çıkmak (harama bakmamak), (gelip geçeni) rahatsız etmemek, selamı almak ve emr bi`l-ma'ruf vennehy-i ani`l-münker yapmak (iyiliği emredip kötülükten alıkoymak) tır!» Hadis Muttefakun aleyhtir.
5. Yoldan zararlı şeyleri kaldırırım.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Yolda insanlara eziyet veren şeyi kaldırmak sadakadır.» Hadis Muttefakun aleyhtir.

Cevap- 1- Sol ayağımla dışarı çıkarım ve şöyle derim: «Allah’ın adıyla, (Allah bana yeter!) Allah’a tevekkül ettim. Allah’tan başka güç ve kuvvet yoktur. Ey Allah’ım! Kuşkusuz ki, ben sapıklığa düşmekten veya sapıklığa düşürülmekten, zillete düşmemden/ayağımın kaymasından veya zillete düşürülmekten/ayağımın kaydırılmasından, zulmetmekten veya zulmedilmekten, cehalete düşmekten veya cahil bırakılmaktan sana sığınırım.»
2- Eve sağ ayağımla girerim ve şöyle derim: «Allah’ım! Senden hayırlı girişler (girilen yerin hayrını) ve hayırlı çıkışlar (çıkılan yerin hayrını) istiyorum. Allah’ın adıyla girdik, Allah’ın adıyla çıktık. Yüce Rabbimiz Allah’a tevekkül ettik.»
3- Eve misvak kullanarak girer, sonra da ev halkına selam veririm.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem- evine girdiği zaman ilk önce dişlerini misvaklardı.» Hadisi İbn Mâce rivayet etmiştir.

Cevap- 1- Sol ayağımla girerim.
2- Girmeden önce şöyle derim: «Allahummme innî eûzu bike mine'l hubusi ve'l habâis. -Allah’ım! Erkek ve dişi şeytanlardan ve tüm pisliklerden sana sığınırım.»
3- İçinde Allah'ın zikri yazılı olan bir şeyle tuvalete girmem.
Enes -radıyallahu anh'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- tuvalete girince yüzüğünü çıkarırdı.» Hadisi Ebû Dâvûd ve İbn Mâce rivayet etmiştir.
4. Tuvaletimi yaparken kimsenin görmeyeceği bir yere giderim.
- Hadiste şöyle geçmektedir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- tuvalet ihtiyacını gidermek istediğinde gizlenmek için en sevdiği şey yüksek bir yer veya hurma ağaçlarıydı. Hadisi Müslim rivayet etmiştir.
5- Tuvaletimi yaparken konuşmam.
6. Küçük tuvaletimi veya büyük tuvaletimi yaparken önümü ya da arkamı kıbleye doğru dönmem.
Bu konuda Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Tuvalete gittiğiniz zaman, önünüzü ve arkanızı kıbleye doğru dönmeyin. Doğuya yahut batıya dönün.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
7. Tuvalette temizlerken sol elimi kullanırım, sağ elimi kullanmam.
- Hadiste şöyle buyrulmuştur: «İstincâ/Tuvalette temizlenirken sağ elle taharetlenmeyi yasakladı.» Hadisi Müslim rivayet etmiştir.
8. İnsan­la­rın yo­­l olarak kullandıkları ve gölgelendikleri yere tuvaletimi yapmam.
- Ebû Hureyre -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Lanet edilen iki şeyden sakının!» Ashab; “Lanet edilen iki şey ne­­dir?” diye sordular. Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- de, «İnsan­la­rın yo­­lu ve gölgelendikleri yere tuvaletini yapmaktır.» Hadisi Müslim rivayet etmiştir.
9. Tuvaletimi yaptıktan sonra ellerimi yıkarım. Cerîr -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre, ben Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- ile beraberdim, tuvaletini yapacağı yere gitti ve tuvaletini yaptı, sonra da şöyle buyurdu: «Ey Cerîr! Temizlik için suyu getir.» Ben de ona su getirdim, o suyu temizlenmek için kullandı ve elini yere sürttü. Hadisi Nesâî rivayet etmiştir.
10- Tuvaletten sol ayağımla çıkarım ve ''Gufrâneke'' (Ey Allah'ım! Senin mağfiretini istiyorum.) derim.

Sağ ayağımla mescide girerim ve şöyle derim: «Bismillâh, Allah'ım! Lütuf kapılarını bana aç.»
2. İki rekât namaz kılmadan oturmam.
- Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Sizden biriniz mescide girdiğinde, iki rekât namaz kılmadan oturmasın.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
3. Namaz kılanların önlerinden geçmem, kaybolan bir şeyin sahibini camide bağırarak aramam ya da camide bir şey alıp satmam. Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Namaz kılmakta olanın önünden geçen kimse ne kadar günah işlediğini bilmiş olsaydı, kırk kadar yerinde durması onun için daha hayırlı olurdu.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- başka bir hadisinde de şöyle buyurmuştur: «Kim bir adamın yitiğini (kaybettiği bir şeyi) mescitte ararken duyarsa, ’’Allah onu sana buldurmasın!" desin. Çünkü mescitler, bu tür şeyler için bina edilmemiştir.» Hadisi Müslim rivayet etmiştir.
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Bir kimsenin mescitte bir şey sattığını yahut satın aldığını görürseniz ona; "Allah ticaretini kazançlı kılmasın!" deyin.» Hadisi Tirmizî ve Dârimî rivayet etmiştir.
4. Mescidin temizliğine önem veririm.
Müminlerin annesi Âişe -radıyallahu anhâ-'dan rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: «Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- mahallelere mescit yapılmasını ve temizlenip güzel kokular ile kokulanmasını emretti.» Hadisi Tirmizî, Ebû Dâvûd ve İmam Ahmed rivayet etmiştir.
4- Sol ayağımla mescitten çıkar ve şöyle derim: «Allah'ım! Lütuf kapılarını benim için aç.»

Cevap- 1- Bir Müslümana selam verdiği zaman, «Es-Selâmu aleykum ve rahmetullâhi ve berakâtuh» diyerek selam veririm. Selam vermeden yalnız elimle işaret ederek selam vermem.
2. Selam verdiğim kimsenin yüzüne gülümserim. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Din kardeşini güler yüzle karşılaman gibi bir iyiliği (yapmayı bile) sakın küçük görme!» Hadisi Müslim rivayet etmiştir.
3- Selamlaştığım kimseyle sağ elimle tokalaşırım.
4. Eğer bir kimse bana selam verirse ben de ona daha güzeliyle selam veririm veya ona aynı selamla karşılık veririm.
- Bu konuda Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Size bir selâm verildiği zaman, ondan daha güzeliyle veya aynı selamla karşılık verin. Şüphesiz Allah her şeyin hesabını (kaydını) tutmaktadır.} [Nisâ Suresi: 86. Ayet]
5. Karşılaştığımda ilk önce kâfire ben selam vermem, o bana selam verirse ona (ve size) diyerek cevap veririm.
- Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Yahudi ve Hristiyanlara önce siz selam vermeye başlamayın.» Hadisi Müslim rivayet etmiştir.
6- Küçük olan büyüğe selam verir, binekte olan yürüyene selam verir, yürüyen oturana selam verir, az olan topluluk çok olana selam verir. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Bineğe binen yürüyene, yürüyen oturana, az çoğa selam verir.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
7- Kendisiyle tokalaşmanın helal olmadığı mahrem olmayan (namahrem olan) kadınla tokalaşmamak.
- Müminlerin annesi Âişe -radıyallahu anhâ-'dan rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: «Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in eli, (mahrem olan kadınlardan başka) hiçbir kadının eline dokunmamıştır.» Hadis Muttefakun aleyhtir.

Cevap- 1- Bir mekâna girmeden önce izin isterim.
2. Bir yere girmek için üç defa izin isterim, sonra da izin verilmezse oradan ayrılırım.
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Biriniz üç defa izin ister de kendisine izin verilmezse geri dönsün!» Hadis Muttefakun aleyhtir.
3. Yavaşça kapıya tıklarım, kapının tam karşısında durmam. Sağında veya solunda dururum. Es-selamu aleykum derim. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- birinin kapısına geldiği zaman kapının tam karşısında durmazdı. Fakat sağa ya da sola çekilirdi ve ''Es-Selamu aleykum, es-Selamu aleykum" derdi.» Hadisi Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
4- Özellikle sabah, öğle uykusundan önce ve yatsı namazından sonra izin almadan babamın, annemin odasına veya herhangi bir odaya girmem. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
- Bu konuda Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Ey iman edenler! Ellerinizin altında bulunanlar (köleleriniz) ve sizden henüz bulûğ çağına ermemiş olanlar, günde üç defa; sabah namazından önce, öğleyin elbiselerinizi çıkardığınız vakit ve yatsı namazından sonra (yanınıza girecekleri zaman) sizden izin istesinler. Bu üç vakit sizin soyunup dökündüğünüz vakitlerdir. Bu vakitlerin dışında (izinsiz girme konusunda) ne size, ne onlara bir günah vardır. Birbirinizin yanına girip çıkabilirsiniz. Allah, ayetlerini size işte böylece açıklar. Allah, hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.} [Nûr Suresi: 58. Ayet]
5- Hastane, dükkan gibi ailenin oturmadığı yerlere izin almadan girebilirim.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {İçinde kendinize ait eşyanın bulunduğu oturulmayan evlere girmenizde herhangi bir sakınca yoktur. Allah, sizin açığa vurduklarınızı da, gizlediklerinizi de bilir.} [Nûr Suresi: 29. Ayet]

Cevap: 1. Hayvanlara yiyecek ve su veririm.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Ey Allah'ın Rasûlü! Bize hayvanlara (yaptığımız iyilikler) için de ecir var mı?" dediler. Aleyhissalatu vesselam: «Evet! Her ciğer (sahibi) canlıya yapılan iyilikte bir ecir vardır.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- karnı sırtına yapışmış bir deve görünce, şöyle buyurmuştur: «Bu hayvanlar hakkında Allah'tan korkun.» Hadisi Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
2. Merhametli ve şefkatli olmak, taşıyamayacağı yükü ona yüklememek gerekir.
- Hadiste: Peygamber -aleyhissalâtu vesselâm- şöyle buyurmuştur: «Bu devenin sahibi kimdir, bu deve kimindir?» diye sordu. Ensar'dan bir genç gelip; Ey Allah'ın Rasûlü! O benimdir, dedi. Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- de; «Allah'ın, seni kendisine sahip kıldığı şu hayvan hakkında Allah'tan korkmuyor musun? Gerçekten bu hayvan senin kendisini aç bıraktığını ve yorduğunu bana şikâyet ediyor.» buyurdu. Hadisi Ebû Dâvûd ve Ahmed rivayet etmiştir. Hadiste geçen "Tud'ibuhu" ifadesi, onu yoruyorsun manasına gelmektedir.
3. Ben hayvanlara hiçbir şekilde eziyet etmem.
- Câbir -radıyallahu anh-dan rivayet edildiğine göre Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- işaret olsun diye yüzüne damga vurulmuş bir eşeğin yanından geçti ve şöyle buyurdu: «Size, hayvanların yüzüne işaret olsun diye dağlama yapana ya da damga vurana lanet ettiğim ulaşmadı mı? diye buyurdu. Bunu yapmayı yasakladı.» Hadisi Müslim ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir ve hadisin lafzı Ebû Dâvûd'a aittir.

Cevap- 1- Spor yaparak Allah Teâlâ'ya itaat etmeye ve O'nun rızasını kazanmaya niyet ederim.
2. Namaz vakti oyun oynamayız.
- Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Yazıklar olsun o namaz kılanlara!} * {Onlar kıldıkları namazdan gafildirler.} [Mâ'ûn Suresi: 4,5. Ayetler]
3- Erkekler, kızlarla beraber spor yapmaz.
4- Avretimi örten bir spor kıyafeti giyerim.
5. Bir başkasının yüzüne vurularak yapılan ve avret yerinin açılmasına sebep olup haram olan sporlardan kaçınırım.
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Sizden birisi kavga edecek olursa, yüze vurmaktan kaçınsın.» Hadisi Müslim rivayet etmiştir.

Cevap: 1. Mizah yaparken doğru sözlü olmak, yalan atmamak gerekir.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Bir topluluğu güldürmek için yalan söyleyen kimseye yazıklar olsun, yazıklar olsun!» Hadisi Ebû Dâvûd, İmam Ahmed ve Tirmizî rivayet etmiştir.
2. Küçümseme, dalga geçme, incitme ve korkutma içermeyen şaka olması gerekir.
Peygamber -aleyhissalâtu vesselâm- şöyle buyurmuştur: «Bir Müslümanın diğer bir Müslümanı korkutması helal olmaz.» Hadisi Ebû Dâvûd ve İmam Ahmed rivayet etmiştir.
3- Çokça şaka yapmaktan kaçınmak. Peygamber -aleyhissalatu vesselam- şöyle buyurmuştur:
Peygamber -aleyhissalâtu vesselâm- şöyle buyurmuştur: «Çok gülme! Çünkü çok gülmek kalbi öldürür.» Hadisi Tirmizî ve İbn Mâce rivayet etmiştir.

Cevap- 1- Hapşırırken el, elbisenin kenarı veya mendille ağzı kapatmak.
2- Hapşırdıktan sonra «Elhamdulillah» diyerek Allah'a hamt etmek.
3- Kardeşi veya arkadaşı hapşırana: «Yerhamükellah/Allah sana merhamet etsin.» der.
Hapşıran da «Yehdîkümullah ve yuslih bâleküm/Allah size hidayet etsin ve halinizi düzeltsin.» der.

Cevap: 1. Esnemeyi bastırmaya çalışmak gerekir.
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Namazda esnemek Şeytan'dandır. Biriniz namazda iken esneyeceği zaman gücü yettiği kadar esnemeyi hapsedip tutsun.» Hadis Muttefakun aleyhtir.
2. "Âh-âh" diyerek sesin yükseltilmemesi gerekir.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Ah, ah demesin. Biriniz ağzını açarsa Şeytan ona güler.» Hadisi İmam Ahmed rivayet etmiştir.
3. Eliyle ağzını kapatır.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Biriniz esnediği zaman elini, ağzının üzerine koysun. Zira Şeytan girer.» Hadisi Müslim rivayet etmiştir.

Cevap- 1- Abdest aldıktan sonra temiz olarak Kur'an okunur.
2- Edepli ve vakarlı bir şekilde oturulur.
3. Kıraatin başında Şeytan'dan Allah'a sığınırım.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Kur'an okuduğun zaman o kovulmuş Şeytan'dan Allah’a sığın!} [Nahl Suresi: 98. Ayet]
4. Düşünerek tefekkür ederek okurum.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Onlar, Kur’an’ı hiç düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleri üzerinde kilitler mi var?} [Muhammed Suresi: 24. Ayet]
*******

Cevap- 1- Allah'a hamdederek ve O'na sena ederek duaya başlanır.
Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-’e salatu selam getirmek.
Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'den rivayet edilen bir hadiste şöyle buyurmuştur: «Namaz kılıp teşehhüde oturduğun vakit layık olduğu şekilde Yüce Allah'a hamdet. Sonra bana salat et. Sonra da yapacağın duayı yap.» Hadisi Tirmizî rivayet etmiştir.
3- Dua ederken ellerin kaldırılması.
Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Rabbiniz, Allah -Tebâreke ve Teâlâ- hayâ ve kerem sahibidir. Kulları, ellerini kaldırıp (bir şey istediklerinde) onların ellerini boş çevirmekten hayâ eder.» Hadisi Tirmizî ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
4. Tövbe etmek ve günahı itiraf etmek.
- Mûsâ -aleyhisselâm-'ın duasında: {Rabbim! Ben kendime haksızlık ettim, beni bağışla!" dedi. (Allah) da onu bağışladı. Şüphesiz O çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir.} [Kasas Suresi: 16. Ayet]
5- Duada ısrarcı olmak, çokça dua etmek ve tekrar etmek.
6- Duaya icabet edilmesi konusunda aceleci olmamak.
7. Günah olan bir şey veya akrabalık bağlarının kopması için dua etme.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Bir kul, günah olan veya akrabalık bağlarının kopmasına yol açan bir şey istemedikçe ve acele etmediği sürece duası kabul olunur.» Ey Allah’ın Rasûlü! Acele etmek ne demektir? diye sorulunca şöyle buyurdu: «Defalarca dua ettim, ama Rabbimin duamı kabul ettiğini görmedim.» der. «Böylece (duasının hemen kabul edilmediğini görünce) usanır ve dua etmeyi bırakır.» Hadisi Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir.
8- Dua ederken kısık sesle dua edilir.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin.} [A'raf Suresi: 55. Ayet]
9. Dua sırasında kalbin hazır olması gerekir.
- Hadiste şöyle geçmektedir: «Kabul olunacağından emin olduğunuz halde Allah’a dua edin! Biliniz ki Allah, gafil ve boş kalpten çıkan duaya icabet etmez! (Yani kabul etmez!)» Hadisi Tirmizî rivayet etmiştir.
10- Allah Teâlâ'ya karşı samimi olmak, sıkıntı durumunda ve bolluk durumunda da yalnızca Allah'tan istemek.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Mescitler şüphesiz Allah’ındır. O halde, Allah ile birlikte kimseye yalvarmayın} [Cin Suresi:18. Ayet]
11. Duada Allah Teâlâ'ya en güzel isimleri ve en yüce sıfatlarıyla tevessül edilmelidir.
- Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {En güzel isimler Allah’ındır. O’na o güzel isimleriyle dua edin.} [A'raf Suresi: 180. Ayet]
12. Kıbleye dönmek. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Ellerini uzatıp kıbleye dönmüş olduğu halde Rabbine yalvarışını, ridası omuzlarından düşünceye kadar sürdürdü.» Hadisi Müslim rivayet etmiştir.
13. Yiyecek ve içeceğin helal ve temiz şeylerden olması. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Sonra uzun sefer edip, saçı dağınık toz içinde, yiyeceği, içeceği, giyeceği haram ve haramla gıdalanmış bir adam zikretti, ellerini semaya kaldırıp, yâ Rab yâ Rab diye dua eden adamı zikretti ve; «Buna nasıl icabet olunsun?» diye buyurdu. Hadisi Müslim rivayet etmiştir.